Sommige tentoonstellingen vertrekken vanuit een kunstenaar uit het verleden om vooral naar het verleden te kijken. Close to Léon Spilliaert. Dialogue with Contemporary Art doet iets anders. In deze tentoonstelling in Brussel wordt het werk van Léon Spilliaert samengebracht met dat van achttien hedendaagse kunstenaars. Het doel is niet om te bewijzen dat de huidige kunstenaars schatplichtig zijn aan Spilliaert, maar om te onderzoeken wat er gebeurt wanneer kunstwerken uit verschillende tijden naast elkaar komen te staan.
Dat uitgangspunt is bijzonder geschikt voor Spilliaert. De Oostendse kunstenaar, die in 1946 overleed, maakte een oeuvre waarin stilte, leegte, zee, duisternis, eenzaamheid en vervreemding een belangrijke plaats innemen. Zijn werken kunnen tegelijk eenvoudig en raadselachtig zijn. Een lege kamer, een kustlijn of een eenzame figuur wordt bij hem nooit zomaar een voorstelling van de werkelijkheid. Er lijkt altijd iets achter het beeld aanwezig te zijn, iets wat de toeschouwer niet helemaal kan benoemen.
Juist dat maakt zijn werk verrassend actueel. De tentoonstelling laat zien dat veel thema’s die Spilliaert ruim een eeuw geleden bezighielden, nog altijd terugkeren in de hedendaagse kunst. Alleen de middelen zijn veranderd. Waar Spilliaert werkte met onder meer tekeningen, aquarellen en schilderijen, werken de kunstenaars die nu naast hem worden geplaatst ook met fotografie, video, sculptuur, collage en andere vormen. De tentoonstelling wordt daardoor geen klassieke retrospectieve, maar een ontmoeting tussen verschillende manieren van kijken.
In totaal zijn er 35 werken van Spilliaert te zien, die worden gekoppeld aan 35 werken van de achttien hedendaagse kunstenaars. Een belangrijk deel van de Spilliaertwerken was volgens de organisatoren nog niet eerder in het openbaar te zien geweest. De tentoonstelling is samengesteld door Anne Adriaens-Pannier en Eddy Verloes.
De namen van de hedendaagse kunstenaars maken meteen duidelijk dat het om een ambitieuze tentoonstelling gaat. Onder hen bevinden zich Michaël Borremans, Dirk Braeckman, Christo, Yoan Capote, David Claerbout, Bert De Beul, Berlinde De Bruyckere, Thierry De Cordier, Antony Gormley, Hans Op de Beeck, Iris Schomaker, Luc Tuymans, Koen van den Broek, Stephan Vanfleteren en Eddy Verloes. Ook Alex Mortelmans, Koenraad Tinel en Olivier van Rossum nemen deel.
Toch draait de tentoonstelling uiteindelijk niet om de bekendheid van die namen. De kracht zit juist in de combinaties. Een werk van Spilliaert kan door een hedendaags werk opeens anders worden bekeken. Een donker landschap kan naast een moderne foto een nieuwe betekenis krijgen. Een figuur die bij Spilliaert klein en verlaten in de ruimte staat, kan onverwacht herinneringen oproepen aan de menselijke figuren in het werk van een hedendaagse beeldhouwer. Zo wordt de bezoeker voortdurend uitgenodigd om verbanden te leggen.
Vooral de fotografie vormt een interessante brug tussen Spilliaert en het heden. Dirk Braeckman, Stephan Vanfleteren, Olivier van Rossum en Eddy Verloes zijn vertegenwoordigd met fotografie die aansluit bij verschillende aspecten van Spilliaerts wereld. Donkere ruimtes, nachtelijke beelden, landschappen en eenzame figuren vormen daarbij belangrijke aanknopingspunten.
Het werk van Eddy Verloes is in dat verband bijzonder interessant. Zijn foto’s van figuren aan zee hebben een sterke verwantschap met de wereld van Spilliaert. Een groep donkere figuren op het strand, omringd door een groot en dreigend landschap, roept onmiddellijk de sfeer van de Oostendse kunstenaar op. Maar het hedendaagse beeld blijft natuurlijk een foto van onze eigen tijd. Precies in dat verschil ontstaat de dialoog.
Ook bij Dirk Braeckman is de overeenkomst vooral een kwestie van sfeer en kijken. Zijn donkere foto’s geven vaak weinig informatie prijs. De kijker moet zelf zoeken naar wat er in het beeld gebeurt. Dat sluit goed aan bij Spilliaert, bij wie leegte nooit helemaal leeg is. Zijn ruimtes lijken stil, maar kunnen tegelijkertijd een gevoel van spanning of verwachting oproepen.
De tentoonstelling beperkt zich echter niet tot kunstenaars die gemakkelijk met Spilliaert te verbinden zijn. Dat is een goede keuze. Wanneer alleen kunstenaars met een vergelijkbare donkere of melancholieke beeldtaal zouden zijn gekozen, zou het geheel al snel voorspelbaar worden. Door ook kunstenaars met heel andere technieken en uitgangspunten te tonen, wordt de bezoeker gedwongen verder te kijken dan de eerste visuele overeenkomst.
Bij Berlinde De Bruyckere kan bijvoorbeeld worden nagedacht over kwetsbaarheid, lichaam en menselijke aanwezigheid. Bij Antony Gormley komt de verhouding tussen lichaam en ruimte naar voren. Bij David Claerbout speelt tijd een belangrijke rol. Bij Luc Tuymans is er weer de vraag hoe een beeld herinnering en werkelijkheid kan beïnvloeden. De overeenkomsten met Spilliaert zijn dus niet altijd letterlijk. Soms gaat het om een bepaalde stemming, soms om een onderwerp en soms om een manier van kijken.
Daarmee krijgt de titel Dialogue with Contemporary Art een duidelijke betekenis. Het is geen gesprek waarin beide partijen hetzelfde zeggen. Juist de verschillen zijn belangrijk. Spilliaert spreekt vanuit het begin van de twintigste eeuw, terwijl de andere kunstenaars vanuit een totaal andere wereld werken. De techniek, de maatschappelijke context en de manier waarop mensen naar kunst kijken zijn veranderd. Toch blijken sommige menselijke ervaringen opvallend constant.
Eenzaamheid is daar een goed voorbeeld van. Bij Spilliaert verschijnt de mens vaak als een klein onderdeel van een veel grotere wereld. De zee, de lucht of een interieur kan de figuur bijna overschaduwen. In hedendaagse kunst komt dat gevoel eveneens voor, maar het kan op heel verschillende manieren worden weergegeven. Soms door een leeg landschap, soms door een afwezigheid van menselijke figuren, soms door juist één lichaam centraal te stellen.
Ook de zee is een belangrijk verbindend element. Voor Spilliaert was de kust van Oostende geen neutraal landschap. De zee kon rustig zijn, maar ook dreigend en ongrijpbaar. Ze werd een plek voor introspectie. In de hedendaagse fotografie en schilderkunst blijft de zee een onderwerp dat zich goed leent voor vragen over ruimte, tijd en menselijke kwetsbaarheid.
Daarom is het interessant dat de tentoonstelling niet probeert Spilliaert tot een soort voorloper van de hedendaagse kunst te maken. Dat zou zijn werk tekortdoen. Spilliaert was geen hedendaags kunstenaar avant la lettre. Hij was een kunstenaar van zijn eigen tijd met een zeer persoonlijke beeldtaal. Dat die beeldtaal vandaag nog herkenbaar en betekenisvol is, maakt hem juist interessant.
De tentoonstelling krijgt bovendien een bijzondere persoonlijke dimensie doordat Alex Mortelmans en Olivier van Rossum, twee van de deelnemende kunstenaars, achterkleinzonen van Spilliaert zijn. De dialoog tussen verleden en heden krijgt daardoor ook een familiedimensie.
Close to Léon Spilliaert lijkt daarmee vooral een tentoonstelling te willen zijn die langzaam werkt. Het is geen presentatie waarbij de bezoeker alleen van het ene beroemde werk naar het andere hoeft te lopen. De betekenis ontstaat juist door het vergelijken. Wat verandert er wanneer een werk van Spilliaert naast een foto van Braeckman hangt? Wat gebeurt er wanneer zijn gevoelige tekeningen worden geconfronteerd met een hedendaagse sculptuur? En waarom voelt een beeld uit het begin van de twintigste eeuw soms zo vertrouwd aan naast een kunstwerk uit de eenentwintigste eeuw?
Dat zijn interessante vragen, omdat ze de tentoonstelling ook toegankelijk maken voor bezoekers die weinig van moderne of hedendaagse kunst weten. Je hoeft de namen niet allemaal te kennen. Het volstaat om te kijken en jezelf af te vragen wat de werken met elkaar gemeen hebben. Soms zal dat duidelijk zijn, soms juist helemaal niet. Ook dat verschil maakt deel uit van de ervaring.
De tentoonstelling vindt plaats bij Native aan de Rue Américaine 26-28 in Sint-Gillis, Brussel, en loopt van 28 augustus tot en met 26 september 2026. De tentoonstelling is gratis toegankelijk en geopend van woensdag tot en met zaterdag van 11.00 tot 18.00 uur.
Close to Léon Spilliaert. Dialogue with Contemporary Art heeft daarmee een aantrekkelijk en inhoudelijk sterk uitgangspunt. Het is een tentoonstelling over Spilliaert, maar misschien nog meer een tentoonstelling over de manier waarop kunst uit verschillende tijden elkaar kan beïnvloeden. Het werk van Spilliaert krijgt er geen stoffig historisch kader, maar wordt opnieuw bekeken vanuit de kunst van vandaag.
En misschien is dat uiteindelijk het mooiste aan dit project. Spilliaert hoeft niet te worden gemoderniseerd. Zijn beelden zijn al sterk genoeg. Door ze naast hedendaagse kunst te plaatsen, wordt vooral zichtbaar hoe krachtig zijn eigen beeldtaal nog altijd is. De donkere zee, de lege ruimte, de eenzame figuur en het gevoel van stilte spreken ook nu nog. Niet omdat de wereld van Spilliaert dezelfde is als die van vandaag, maar omdat sommige vragen en gevoelens de tijd moeiteloos overleven.