Met het overlijden van José Van Dam neemt de muziekwereld afscheid van een zanger die decennialang gold als maatstaf voor vocale integriteit en stilistische intelligentie. Hij behoorde tot dat zeldzame type kunstenaar bij wie techniek, muzikaliteit en tekstbegrip zo vanzelfsprekend samenvielen dat ze nauwelijks nog als afzonderlijke kwaliteiten werden waargenomen. Zijn zangkunst was nooit opzichtig; ze overtuigde juist door eenvoud, concentratie en een diep respect voor de partituur. Daardoor kon hij met minimale middelen maximale expressie bereiken, een eigenschap die hem tot een van de meest gerespecteerde bas-baritons van zijn tijd maakte.
Internationaal brak hij door in de jaren zestig en zeventig, toen hij werd uitgenodigd door grote dirigenten en operahuizen. Onder leiding van grootheden als Herbert von Karajan ontwikkelde hij een stijl die tegelijk streng en lyrisch was, ideaal voor het klassieke repertoire. In rollen van Wolfgang Amadeus Mozart viel zijn uitzonderlijke dictie en frasering op: zijn Don Giovanni bijvoorbeeld werd geprezen om zijn aristocratische toon en psychologische subtiliteit, ver weg van karikaturale verleiding of vocale bravoure. Hij maakte van de rol geen schurk of verleider, maar een complex mens, wat zijn interpretaties een zeldzame geloofwaardigheid gaf.
Ook in het Duitse repertoire liet hij diepe indruk na. In werken van Richard Wagner wist hij monumentaliteit te combineren met verstaanbaarheid, iets wat lang niet elke zanger lukt. Zijn Hans Sachs werd geroemd om zijn menselijkheid en warmte, terwijl zijn Amfortas juist door ingetogen pijn trof. Waar andere zangers deze rollen soms zwaar en heroïsch benaderen, koos Van Dam voor nuance en betekenis, waardoor de muziek dramatisch sterker werkte zonder dat het volume moest toenemen.
In het Franse repertoire voelde hij zich bijzonder thuis. In opera’s van Claude Debussy en Hector Berlioz kon hij zijn talent voor tekstexpressie volledig ontplooien. Zijn Golaud in Pelléas et Mélisande werd vaak aangehaald als voorbeeld van hoe zang en toneelspel volledig kunnen samenvallen: de jaloezie, twijfel en innerlijke spanning waren hoorbaar in de kleur van zijn stem, niet in overdreven gebaren. Hij beheerste het vermogen om emoties te suggereren in plaats van ze te demonstreren, wat zijn interpretaties een blijvende intensiteit gaf.
Hoewel hij wereldwijd optrad, bleef hij sterk verbonden met België en met het operahuis De Munt, waar hij regelmatig op het toneel stond en later ook een mentorrol vervulde. Jongere zangers prezen hem om zijn precisie, zijn eerlijke feedback en zijn nadruk op tekstbegrip. Voor hem begon zingen altijd met begrijpen wat men zong; techniek was slechts het middel om dat begrip hoorbaar te maken.
Wat Van Dam uitzonderlijk maakte, was niet alleen zijn stem — warm, kernachtig en nobel van kleur — maar vooral zijn houding tegenover muziek. Hij beschouwde zichzelf niet als ster, maar als dienaar van het werk. Die bescheidenheid, gekoppeld aan een compromisloze artistieke standaard, gaf zijn uitvoeringen een moreel gewicht dat zeldzaam is in de operawereld. Zijn opnames tonen dat nog steeds: ze imponeren niet door effect, maar door waarheid.
Zijn nalatenschap is daardoor groter dan een reeks legendarische rollen. Hij liet een voorbeeld na van wat zangkunst kan zijn wanneer intelligentie, discipline en verbeelding elkaar versterken. Voor collega’s, leerlingen en luisteraars blijft hij een referentiepunt — een kunstenaar bij wie elke noot betekenis had en elke frase een gedachte droeg. Zijn stem is verstomd, maar zijn interpretaties blijven spreken, helder en tijdloos.