De Singel beloofde een radicale Le sacre du printemps, en die kregen we ook. Maar de Blauwe Zaal stond al veel vroeger in vuur en vlam en veerde, de Red Bull-katapult indachtig, al veel sneller op, na dat bovenmenselijke eerste vioolconcerto van Sjostakovich. Maar eerst iets over dirigent Theodor Currentzis, voor wie het fenomeen niet zou kennen.
Currentzis’ fysieke verschijning is een curieuze mengeling van Maurice Engelen, advocaten Damen & Van Steenbrugge en Nick Cave. Hij staat op de bok in een skinny zwarte jeans, een zwart hemdje/shirt zonder mouwen, de gespierde bovenarmen ostentatief ontbloot. Hij beweegt bij momenten als een figuur uit een Tim Burton-film. Hij is veel meer dan dat, natuurlijk, het is een dirigent die op een bovenmenselijke manier naar perfectie streeft, zonder daarbij het overkoepelende muzikale verhaal uit het oog te verliezen, van elk werk dat op zijn pupiter belandt – hoe vaak gespeeld ook – telkens weer een creatie maakt, een totaal nieuwe beleving. Hij schuwt daarbij de excessen niet. Traag is traag bij Currentzis, daar kan je van op aan. Luid is luid. Snel snel en stil stil.
Zwarte humor
Terug naar dat eerste vioolconcerto van Sjostakovich, gespeeld door een andere Vich, Daniel Lozakovich. Het ontbreekt me aan woorden om het kolossale spel van de violist te omschrijven. De introspectie van het eerste deel ging heel diep. Duister, overpeinzend, in de lage strijkers en met een lange solo als een opeenvolging van lange golven. Het tweede deel barstte uit de voegen, Currentzis en Lozakovich op hun best in een groteske dans waar het vuur van afspatte, de zwarte humor ook. Heel begrijpelijk dat Sjostakovich het concerto tot na de dood van Stalin verborgen hield. De censuur was onder zijn regime vaak een zaak van leven of dood. De Joodse thema’s die hij in het werk gebruikte zijn daar niet vreemd aan, net in het jaar 1948 – toen hij de partituur klaar had -ging Stalin van start met een antisemitische campagne gericht tegen Joodse intellectuelen en kunstenaars. In het derde deel werden de variaties bovenop de bas in de passacaille door Lozakovich steeds indringender gespeeld, het mondde uit in een cadens die je van je blauwe zitje deed donderen. Met het cynische, uitbundige, manische feestje was het hek helemaal van de dam. De zaal sprong tot tweemaal toe op, Lozakovich trakteerde, als ik me niet vergis, twee keer op Ysaÿe.
De uitvoering van dit vioolconcerto donderdag moet zo een van die gelegenheden zijn, die je hoogstens een paar keer in een mensenleven te beurt vallen, dat je beseft dat er iéts onwezenlijks gebeurt. Lukáš Vondráček met Rach III tijdens de Elisabethwedstrijd 2016 was er zo één, dit ook.
Visueel
Currentzis speelt graag met zijn orkestopstelling. Voor het concerto stond hij heel sterk naar de solist gekeerd, voor Le sacre du Printemps liet hij de violen rechtopstaand spelen. Dat werk, dat weten we allemaal, barst van de energie en de dynamiek. Die opstelling versterkte dat alleen maar: in passages die aan het wiegen gingen, bijvoorbeeld. Als je dat wiegen kan noemen: een kolkende zee. In de ruwe dansen: tsjaktsjak! En hoe diep kan je in de snaren gaan? Le sacre was niet alleen een radicale Sacre, het was een auditief en visueel spektakel, met enige vorm van overdrijving een ballet op zich. Dat viel trouwens gedurende heel het concert op: hoeveel spelplezier de muzikanten van Utopia Orchestra eraan beleefden. Als er maar enige opportuniteit was om zichzelf en hun instrument te laten dansen lieten ze dat niet liggen. Deze Sacre kreeg een radicale nieuwe lezing mee. De inleidende fagotsolo klonk verscheiden in vergelijking met vertrouwde opnames. Over het geheel: je hebt energiek en energiek in de overtreffende trap. Het laatste is van toepassing. En daarbij had je de nieuwe akoestiek van de zaal. Ik zat op de voorlaatste rij, maar zoals ik schreef, bij Currentzis is luid luid!
Theodor Currentzis: je kan voor of tegen zijn. Je kan, als is dat dan veelal een kwestie van smaak, zijn muzikale keuzes af- of goedkeuren. Maar je kan niet ontkennen dat er wél iets bijzonders gebeurt. Als een duizendkoppige Blauwe Zaal van De Singel dat als één organisme op dezelfde manier aanvoelt, dan behoor je zonder weifelen tot de grootsten.