Tekst: Wilfried Westerlinck
Laat me direct duidelijk zijn: Eugène Ysaÿe (1858-1931) is één van de merkwaardigste componisten uit dit land, een man die bevriend was met menig Franse componist en wiens werk hij vurig verdedigde, maar zich als componist artistiek voedt aan het Duits expressionisme. Een Belgische componist pur sang !
Buiten de zes vioolsonates en zijn cello solosonate kennen we eigenlijk het werk van Ysaÿe amper. Op de Elisabethwedstrijd komen zijn vioolsonates ruimschoots aan bod, en uitzonderlijk komt ook al eens zijn cellosonate in het zicht, al grijpt mening cellist liever naar deze van Kodaly of naar de suite van Bach of deze van Benjamin Britten. Maar van de rest hebben we nog maar zelden gehoord, en zeker niet van zijn ‘Strijkkwintet op.15’.
Het heeft nochtans een zelfde samenstelling als deze van Mozart of deze van Brahms, met twee altviolen, en niet zoals deze van Schubert met twee celli.
Op het concert van 13 november in het Auditorium Arthur De Greef van de KBR konden we kennismaken met deze compositie die Ysaÿe schreef rond 1893/94, in een periode dat zijn huwelijk onder druk stond en dat hij zijn reizen aanvatte naar Amerika, waar hij zijn debuut als violist maakte in Carnegie Hall. In totaal zou hij meer dan 50 keer naar de USA reizen. Dit en veel uitgebreider kan je over hem lezen in een imposante publicatie die Marie Cornaz publiceerde bij de uitgeverij Brepols.
Maar laten we het hier hebben over zijn onvoltooid strijkkwintet op. 15, dat hij opdroeg aan zijn broer Théo(1865-1918). Reden waarom hij het niet voltooide is niet gekend, maar ook met zijn twee delen is het werkelijk een uitgebreid werkstuk van ongeveer een halfuur.
Voor de uitvoering van het werk vervoegde de Cubaanse altvioliste Lucia Alonso Hernandez het gedegen Taurus strijkkwartet dat bestaat uit Wietse Beels en Liesbeth Baelus, violen; Vincent Hepp, altviool en Martijn Vink, cello.
Het was de Cubaanse altvioliste die enkele jaren geleden als stagiaire werkzaam was op de muziekafdeling van de Albertina bibliotheek en daar stuitte op dit strijkkwintet. Ze besloot om het te digitaliseren. Partijen waren waarschijnlijk zoek geraakt na de creatie die ooit op 4 april 1944 in Brussel doorging met het Desclin kwartet en Gérard Ruymen tweede altviolist. Het Desclin kwartet was vooral actief rond de tweede wereldoorlog. Marcel Poot (1901-1988)schreef voor hen zijn ‘Vijf bagatellen’(1939) en na de oorlog was Victor Legley (1915-1994) een tijdlang hun altviolist.
Het uitgebreide Taurus kwartet bracht dus na meer dan 80 jaar terug eens een lezing van dit werk voor een volgelopen Auditorium, dat spijtig genoeg niet al te best klinkt. Twee delen: Grave – allegro en een slot Andante zijn de hoofdbewegingen. Met enkele sonore unisono wordt dit muziekaal avontuur ingezet dat snel tuimelt in de diffuse klankwereld van Elektra van Richard Strauss of het werk van Zemlinsky. Het heeft naar mijn mening raakpunten met de Kammersymphonie van Schönberg door zijn niet aflatende melodische stroom of dat zich tegoed doet aan het harmonische mijnenveld uit het eerste strijkkwartet van Bela Bartok. De spanningen tussen de verschillende stemmen zijn super sensitief, verleggen doorlopend grenzen en vloeien voortdurend weg van een tonale basis.
De luisteraar krijgt amper een rustpunt gedurende dit adembenemend muziekaal verhaal. Het onwezenlijke wordt benaderd en vraagt ongetwijfeld een permanente concentratie van de musici om elkaar niet te verliezen. Zowel in het eerste als in het tweede deel zijn er gelukkig enkele momenten ingebouwd van introspectie, waarin de permanente dramatiek zich even weet te beheersen en zich naar een rustpunt of naar een vrolijkere passage verlegt. Het is een werk van een sublieme en introverte schoonheid, dat niettegenstaande de immense droefheid zijn uiteindelijk berusting vindt in een ‘majeurakkoord’.
Geen oorverdovend applaus was het Taurus kwartet en Lucia Hernandez gegund, maar een intens en dankbaar !
ww.