Alexandre Kantorow poursuit son marathon – Alexandre Kantorow zet zijn marathon voort

Patrick Varotto

En l’espace de cinq jours, il aura clôturé le Festival de Verbier, puis le concert de clôture au Palais Princier de Monaco, avant de prendre la direction de Menton pour clôturer, dès le lendemain, le 77e Festival de Menton.

Une véritable course de fond, d’autant plus impressionnante que chacune de ces soirées exige une concentration et un engagement physique considérables.

Entre Alexandre Kantorow et Menton, il existe désormais une belle histoire d’amour. C’est ici qu’on le découvrait en 2018, à tout juste 21 ans, lors d’un récital au Musée Cocteau, dans le cadre des concerts de 18 heures. L’année suivante, il devenait le premier pianiste français à remporter la médaille d’or du prestigieux Concours Tchaïkovski. En 2020, il recevait la Victoire de la Musique Classique dans la catégorie « Soliste instrumental ».

C’est le début d’une carrière fulgurante qui le conduit désormais à se produire avec les orchestres les plus réputés, dans les salles les plus prestigieuses et dans les principaux festivals internationaux. En 2021, il devient artiste en résidence de l’Orchestre Philharmonique de Monte-Carlo, où on l’entendra en récital, en soliste avec orchestre et en musique de chambre.

Mais Menton conserve une place particulière dans son parcours.

Pour ce récital de clôture, le programme est à la hauteur du marathon : particulièrement exigeant, tant sur le plan physique que mental.

Kantorow commence par le Prélude en fa mineur d’après la cantate BWV 12, Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, de Johann Sebastian Bach, dans l’arrangement de Franz Liszt.

La pièce plonge immédiatement l’auditeur dans un univers de douleur, d’angoisse et de désespoir, avant que la musique ne s’ouvre progressivement vers l’apaisement et la lumière.

Kantorow en donne une interprétation magnifique, d’une grande richesse de détails. Le chef-d’œuvre de Bach, magnifié par l’arrangement de Liszt, bénéficie d’un tempo relativement lent, qui permet au pianiste de faire entendre chaque inflexion du discours. La sonorité, limpide et profonde, s’appuie sur une maîtrise technique irréprochable, tandis que la dynamique, d’une efficacité absolue, donne à chaque phrase son poids et sa direction.

Dès les premières mesures, le ton est donné : ce récital ne sera pas une simple démonstration de virtuosité, mais un véritable parcours musical, où chaque œuvre semble exiger du pianiste autant d’engagement intérieur que de maîtrise du clavier.

Kantorow poursuit avec la Sonate en fa mineur op. 5 de Nikolaï Medtner.

L’ensemble de la sonate est remarquablement structuré, tant sur le plan de la forme que du contenu. Les quatre mouvements sont unis par un développement continu, traversés par une imagerie profonde et une pensée musicale d’une grande densité.

Medtner mériterait sans doute une place dans le Livre Guinness des records pour le nombre de notes par mesure. Sa musique est une véritable forêt de motifs, de contrechants, d’accords et de traits qui semblent ne jamais vouloir s’arrêter.

Mais face à cette profusion, Kantorow ne se laisse jamais déborder. Il est avant tout un peintre du son. Il possède l’équilibre d’un magicien capable de jongler avec les sonorités et de nous convaincre que cette boîte de marteaux et de cordes peut engendrer une telle magie.

Il déploie une palette sonore d’une richesse extraordinaire, faisant surgir les différentes voix de la polyphonie sans jamais alourdir le discours. Sa musicalité nous guide ainsi à travers le dédale de notes de cette Première Sonate de Medtner, dont la complexité n’est jamais un obstacle à l’émotion.

La prouesse est d’autant plus remarquable que Kantorow ne cherche jamais à simplifier cette musique pour la rendre immédiatement accessible. Il en assume la densité, les tensions et les brusques changements de perspective, tout en maintenant une ligne directrice qui permet à l’auditeur de ne jamais perdre le fil.

Après Bach-Liszt, la difficulté change donc de nature. Le marathon se poursuit, et le pianiste semble à peine avoir commencé à accélérer.

La seconde partie du programme est jouée d’une traite, sans interruption. Le récital change alors de dimension : les œuvres s’enchaînent comme les différentes étapes d’un même voyage, avec une tension qui ne cessera plus de croître.

L’élégant Prélude en do dièse mineur op. 45 de Chopin ouvre cette seconde partie dans une atmosphère presque irréelle. Une sensation de rêve, d’abord diffuse, puis de plus en plus enveloppante, comme si l’on pénétrait dans une brume qui s’épaissit progressivement.

Kantorow en fait entendre les moindres inflexions avec une délicatesse qui laisse affleurer quelque chose de visionnaire. Le temps semble suspendu, et l’on a la sensation d’approcher un autre monde.

Le contraste est saisissant avec La Chanson de la folle au bord de la mer de Charles-Valentin Alkan, d’une noirceur envoûtante.

L’œuvre est fascinante, presque prophétique, mais son écriture fondée sur les répétitions peut aussi se révéler problématique. Elle constitue pourtant un trait d’union idéal entre le rêve inquiet du Prélude de Chopin et ce qui va suivre.

Car avec Vers la flamme de Scriabine, le récital bascule véritablement.

Le déferlement devient hystérique et hypnotique, la vision mystique se transforme en vision apocalyptique. Scriabine semble vouloir conduire le piano jusqu’à ses limites mêmes, et Kantorow en tire des sonorités que l’on entend rarement avec une telle intensité. Le piano ne semble plus être seulement un instrument : il devient une matière sonore en fusion.

Des volumes, des strates, des couleurs et des éclats surgissent du clavier avec une intensité bouleversante. Kantorow tire du piano des puissances sonores qui saisissent d’effroi un public peu habitué à une virtuosité aussi débridée.

Après la densité de Medtner, puis le rêve de Chopin et la noirceur d’Alkan, le marathon atteint ici une nouvelle étape. Le pianiste ne court plus : il semble emporter tout sur son passage.

On pourrait croire que le marathon touche à sa fin. Il reste pourtant à Kantorow l’une des épreuves les plus redoutables du répertoire : la Sonate n° 32 op. 111 de Ludwig van Beethoven.

Dans le premier mouvement, le pianiste fait preuve d’une violence contenue, soutenue par une rigueur rythmique implacable. Rien n’est laissé au hasard : chaque accent, chaque silence, chaque rupture participe à cette tension presque physique qui traverse la musique.

Puis vient l’Arietta.

Le temps s’arrête.

Sous les doigts de Kantorow, ce thème d’une simplicité divine se transforme en une méditation transcendante. Les variations se déploient avec une évidence organique, chacune semblant naître naturellement de la précédente.

Et Beethoven, une fois encore, surprend par son extraordinaire modernité. Dans certaines variations, les syncopes, les déplacements d’accents et les jeux rythmiques donnent au piano une couleur presque « jazz », plus d’un siècle avant que le jazz n’existe. Chez Kantorow, cette étrangeté rythmique ne devient jamais un effet : elle s’intègre naturellement au discours, comme si Beethoven avait entrevu un langage musical encore à venir.

La musique se dépouille peu à peu de toute agitation. Les dernières pages atteignent une sérénité absolue, suspendues hors du temps.

Après la déflagration de Scriabine, Kantorow nous conduit ainsi vers un tout autre vertige : celui du silence intérieur.

On pourrait croire le marathon terminé.

Mais Kantorow revient au piano.

En bis, il choisit la paraphrase de Liszt sur le Liebestod de Tristan und Isolde de Richard Wagner. Après l’âpreté de Scriabine et la méditation métaphysique de Beethoven, ce n’est plus vraiment un bis : c’est une dernière montée vers la lumière.

Sous les doigts de Kantorow, le piano semble vouloir retrouver la voix humaine. Les phrases de Wagner se déploient avec une ampleur presque orchestrale, les sonorités s’élargissent progressivement, tandis que la tension, patiemment accumulée, se transforme en une immense vague de lyrisme.

La virtuosité est bien là, mais elle s’efface derrière le chant. Le pianiste ne cherche plus à impressionner : il semble vouloir suspendre le temps une dernière fois.

Après cinq jours et trois concerts de clôture, après Bach, Medtner, Chopin, Alkan, Scriabine et Beethoven, Alexandre Kantorow achève son marathon dans une sorte d’extase.

Le public, lui, n’est manifestement pas pressé de le laisser partir.

Une dernière ovation pour un marathonien qui, après avoir parcouru tant de territoires musicaux, termine sa course là où les mots deviennent inutiles : dans la lumière.

In een tijdspanne van vijf dagen zal hij eerst het Festival van Verbier afsluiten, vervolgens het slotconcert in het Prinselijk Paleis van Monaco verzorgen, om daarna naar Menton te trekken en daar de volgende dag het 77e Festival van Menton af te sluiten.

Een ware duurloop, des te indrukwekkender omdat elk van deze avonden een enorme concentratie en fysieke inzet vereist.

Tussen Alexandre Kantorow en Menton bestaat inmiddels een bijzondere liefdesgeschiedenis. Hier ontdekten we hem in 2018, amper 21 jaar oud, tijdens een recital in het Musée Cocteau, in het kader van de concerten van 18 uur. Een jaar later werd hij de eerste Franse pianist die de gouden medaille won van de prestigieuze Tsjaikovskiwedstrijd. In 2020 ontving hij de Victoire de la Musique Classique in de categorie ‘Instrumentale solist’.

Daarmee begon een bliksemcarrière die hem inmiddels brengt naar optredens met de meest gerenommeerde orkesten, in de meest prestigieuze concertzalen en op de belangrijkste internationale festivals. In 2021 werd hij artist in residence van het Orchestre Philharmonique de Monte-Carlo, waar hij te horen zou zijn in recitals, als solist met orkest en in kamermuziek.

Maar Menton neemt een bijzondere plaats in zijn parcours in.

Voor dit slotrecital is het programma volledig in overeenstemming met de marathon: bijzonder veeleisend, zowel lichamelijk als mentaal.

Kantorow begint met het Preludium in f klein, naar cantate BWV 12, Weinen, Klagen, Sorgen, Zagen, van Johann Sebastian Bach, in de bewerking van Franz Liszt.

Het stuk dompelt de luisteraar onmiddellijk onder in een wereld van pijn, angst en wanhoop, voordat de muziek zich geleidelijk opent naar rust en licht.

Kantorow brengt hiervan een prachtige uitvoering, rijk aan details. Bachs meesterwerk, versterkt door Liszts bewerking, krijgt een relatief langzaam tempo, waardoor de pianist iedere nuance van het muzikale betoog hoorbaar kan maken. De klank, helder en diep, steunt op een onberispelijke technische beheersing, terwijl de dynamiek, absoluut doeltreffend, elke frase haar gewicht en richting geeft.

Vanaf de eerste maten is de toon gezet: dit recital zal geen eenvoudige demonstratie van virtuositeit worden, maar een ware muzikale reis, waarin elk werk van de pianist evenveel innerlijke betrokkenheid als beheersing van het klavier lijkt te eisen.

Medtner: het doolhof van de noten

Kantorow vervolgt met de Sonate in f klein, op. 5 van Nikolaj Medtner.

De sonate is als geheel opmerkelijk gestructureerd, zowel qua vorm als qua inhoud. De vier delen zijn met elkaar verbonden door een voortdurende ontwikkeling en worden doorkruist door een diepe beeldtaal en een buitengewoon rijke muzikale gedachte.

Medtner zou ongetwijfeld een plaats verdienen in het Guinness Book of Records voor het aantal noten per maat. Zijn muziek is een waar woud van motieven, tegenstemmen, akkoorden en passages die maar niet lijken te willen ophouden.

Maar tegenover deze overvloed laat Kantorow zich nooit overweldigen. Hij is bovenal een schilder van klank. Hij bezit het evenwicht van een magiër die met klanken kan jongleren en ons ervan kan overtuigen dat deze doos met hamers en snaren zulke magie kan voortbrengen.

Hij ontvouwt een uitzonderlijk rijk klankpalet en laat de verschillende stemmen van de polyfonie naar voren komen zonder het muzikale betoog ooit te verzwaren. Zijn muzikaliteit leidt ons zo door het notendoolhof van Medtners Eerste Sonate, waarvan de complexiteit nooit een obstakel vormt voor de emotie.

De prestatie is des te opmerkelijker omdat Kantorow deze muziek nooit probeert te vereenvoudigen om haar onmiddellijk toegankelijk te maken. Hij aanvaardt de dichtheid, spanningen en abrupte perspectiefwisselingen, terwijl hij tegelijkertijd een duidelijke hoofdlijn bewaart waardoor de luisteraar nooit de draad kwijtraakt.

Na Bach-Liszt verandert de moeilijkheidsgraad dus van karakter. De marathon gaat verder en de pianist lijkt nog maar net begonnen aan zijn versnelling.

Van Chopin tot Skrjabin

Het tweede deel van het programma wordt in één ruk gespeeld, zonder onderbreking. Het recital krijgt daardoor een andere dimensie: de werken volgen elkaar op als verschillende etappes van één en dezelfde reis, met een spanning die alleen maar verder zal toenemen.

Het elegante Preludium in cis klein, op. 45 van Chopin opent dit tweede deel in een bijna onwerkelijke sfeer. Eerst is er een vage droomachtige gewaarwording, die steeds meer omhullend wordt, alsof we een mist binnengaan die geleidelijk dichter wordt.

Kantorow laat de kleinste nuances horen met een verfijning die iets visionairs naar boven brengt. De tijd lijkt stil te staan en we krijgen het gevoel een andere wereld te naderen.

Het contrast met Het lied van de waanzinnige aan de zee van Charles-Valentin Alkan is verbluffend, met zijn betoverende duisternis.

Het werk is fascinerend, bijna profetisch, maar de op herhaling gebaseerde schrijfwijze kan ook problematisch blijken. Toch vormt het een ideale schakel tussen de verontrustende droom van Chopins Preludium en wat daarna komt.

Want met Vers la flamme van Skrjabin slaat het recital werkelijk om.

De stortvloed wordt hysterisch en hypnotiserend, de mystieke visie verandert in een apocalyptische. Skrjabin lijkt de piano tot aan zijn uiterste grenzen te willen voeren, en Kantorow ontlokt eraan klanken die men zelden met zo’n intensiteit hoort. De piano lijkt niet langer slechts een instrument: hij wordt een smeltende massa van klank.

Volumes, lagen, kleuren en lichtflitsen schieten met overweldigende intensiteit uit het klavier. Kantorow haalt uit de piano een sonore kracht die een publiek dat niet gewend is aan zo’n ongebreidelde virtuositeit met ontzag vervult.

Na de dichtheid van Medtner, vervolgens de droom van Chopin en de duisternis van Alkan bereikt de marathon hier een nieuwe etappe. De pianist loopt niet langer: het lijkt alsof hij alles op zijn weg meesleurt.

Beethoven: de tijd stilzetten

Je zou kunnen denken dat de marathon bijna voorbij is. Toch wacht Kantorow nog een van de meest gevreesde uitdagingen uit het repertoire: Sonate nr. 32, op. 111 van Ludwig van Beethoven.

In het eerste deel toont de pianist een ingehouden gewelddadigheid, gedragen door een meedogenloze ritmische strengheid. Niets wordt aan het toeval overgelaten: elk accent, elke stilte, elke breuk draagt bij aan de bijna fysieke spanning die door de muziek loopt.

Dan komt de Arietta.

De tijd staat stil.

Onder de vingers van Kantorow verandert dit thema van goddelijke eenvoud in een transcendente meditatie. De variaties ontvouwen zich met een organische vanzelfsprekendheid; elk ervan lijkt op natuurlijke wijze uit het vorige voort te komen.

En Beethoven verrast opnieuw door zijn buitengewone moderniteit. In sommige variaties geven syncopen, verschuivende accenten en ritmische spelletjes de piano een bijna ‘jazzachtige’ kleur, meer dan een eeuw voordat de jazz bestond. Bij Kantorow wordt deze ritmische eigenaardigheid nooit een kunstgreep: ze maakt vanzelfsprekend deel uit van het muzikale betoog, alsof Beethoven een nog te komen muzikale taal had voorzien.

De muziek ontdoet zich geleidelijk van alle onrust. De laatste bladzijden bereiken een absolute sereniteit, zwevend buiten de tijd.

Na de explosie van Skrjabin leidt Kantorow ons zo naar een geheel andere duizeling: die van de innerlijke stilte.

Wagner-Liszt: de laatste klim naar het licht

Je zou kunnen denken dat de marathon voorbij is.

Maar Kantorow keert terug naar de piano.

Als toegift kiest hij voor Liszts parafrase van de Liebestod uit Richard Wagners Tristan und Isolde. Na de scherpte van Skrjabin en de metafysische meditatie van Beethoven is dit niet echt meer een toegift: het is een laatste klim naar het licht.

Onder de vingers van Kantorow lijkt de piano de menselijke stem terug te willen vinden. Wagners frasen ontvouwen zich met een bijna orkestrale grandeur, de klanken worden geleidelijk breder, terwijl de geduldig opgebouwde spanning verandert in een immense golf van lyriek.

De virtuositeit is er nog steeds, maar verdwijnt achter het zingen. De pianist probeert niet langer indruk te maken: hij lijkt voor de laatste keer de tijd stil te willen zetten.

Na vijf dagen en drie slotconcerten, na Bach, Medtner, Chopin, Alkan, Skrjabin en Beethoven, beëindigt Alexandre Kantorow zijn marathon in een soort extase.

Het publiek heeft duidelijk geen haast om hem te laten vertrekken.

Een laatste ovatie voor een marathonloper die, na zoveel muzikale gebieden te hebben doorkruist, zijn race beëindigt op de plek waar woorden overbodig worden: in het licht.