Feestelijk tafelen in de late middeleeuwen – een culinaire tijdreis naar 1514
Met Een Notabel kookboekje uit 1514 – feestelijk tafelen in de late middeleeuwen neemt culinair historica Marleen Willebrands de lezer mee naar de keukens en markten van de Lage Landen aan het begin van de zestiende eeuw. Het boek vertrekt vanuit Een notabel boecxken van cokeryen, het eerste gedrukte Nederlandstalige kookboek, dat rond 1514 in Brussel werd gedrukt door de Brusselse drukker Thomas vander Noot. Wat ooit een moeilijk leesbare tekst in gotische letters was, wordt hier opnieuw toegankelijk gemaakt voor een hedendaags publiek.
Van middeleeuws handschrift Naar moderne uitgave
De ontstaansgeschiedenis van deze publicatie gaat terug tot de jaren 1990, toen Willebrands samen met de Belgische mediëviste Ria Jansen-Sieben het oorspronkelijke kookboek transcribeerde. De gotische letters werden omgezet naar leesbaar Middelnederlands, wat in 1994 leidde tot een eerste compacte tekstuitgave. Die verscheen naar aanleiding van historische diners in het Amsterdams Historisch Museum, waar chefs middeleeuwse gerechten opnieuw op tafel brachten.
In de huidige uitgave werkt Willebrands dat pionierswerk grondig uit. Ze presenteert een volledige teksteditie, aangevuld met historische context, bronnenonderzoek en culinaire toelichting. Daarmee past het boek in het verlengde van haar eerdere studies over historische kookboeken, waaronder Het excellente kookboek van doctor Carolus Battus (1593) en De verstandige kock. Beide titels werden eerder al besproken op Cultuurpakt, waardoor deze nieuwe publicatie mooi aansluit bij een reeks die de ontwikkeling van de keuken in de Lage Landen door de eeuwen heen belicht.
Brussel als culinair centrum
Een van de sterkste onderdelen van het boek is de historische inkadering. Willebrands schetst levendig het Brussel rond 1500. Onder het bewind van Filips de Goede groeide de stad uit tot een belangrijke residentie binnen het Bourgondische rijk. De stad bruist van handel en cultuur: rederijkerskamers organiseren optochten en festiviteiten, de lakennijverheid floreert en kunstenaars zoals Rogier van der Weyden geven de stad internationale uitstraling.
In dat dynamische klimaat werkte drukker Thomas vander Noot aan een bijzonder Nederlandstalig boekenfonds, met publicaties die praktische kennis verspreidden. Het kookboek uit 1514 past perfect in die traditie: het combineert culinaire instructies met inzichten in het dagelijkse leven van de late middeleeuwen.
Van markt tot maaltijd
De auteur neemt de lezer mee naar het dagelijkse leven van de Brusselaars. Veel inwoners voorzagen deels in hun eigen voedsel met kleine tuinen en pluimvee, terwijl andere ingrediënten op de markten werden gekocht. De belangrijkste handelsplek was de omgeving van wat vandaag de Grote Markt is. Via de Zenne werden goederen aangevoerd uit de regio en verder, wat de stad tot een belangrijk handelscentrum maakte.
Opvallend is hoeveel invloed religieuze regels hadden op de keuken. Vastendagen en onthoudingsdagen bepaalden wanneer vlees gegeten mocht worden. In theorie waren er jaarlijks zo’n 195 dagen waarop vlees verboden was. Daardoor speelde vis een grote rol in het menu – een realiteit die ook duidelijk terugkomt in de recepten uit het kookboek.
175 recepten uit een andere tijd
De kern van het boek bestaat uit 175 recepten uit het oorspronkelijke kookboek, zorgvuldig hertaald naar modern Nederlands en voorzien van toelichting en een woordenlijst. Ongeveer een derde van de recepten blijkt afkomstig uit de Franse klassieker Le Viandier van Guillaume Tirel, een van de invloedrijkste kookboeken van de middeleeuwen.
Daarnaast bevat de uitgave een selectie van bijna dertig bewerkte recepten die hedendaagse lezers zelf kunnen bereiden. Zo wordt de historische keuken niet alleen bestudeerd, maar ook opnieuw geproefd. De gerechten worden sfeervol in beeld gebracht door fotografe Roos Mestdagh.
Een smakelijk stuk cultuurgeschiedenis
Een Notabel kookboekje uit 1514 is veel meer dan een heruitgave van oude recepten. Het boek vormt een rijke cultuurhistorische studie over eten, religie, handel en dagelijks leven in de late middeleeuwen. Willebrands slaagt erin een vijfhonderd jaar oude tekst toegankelijk te maken zonder het historische karakter te verliezen.
Voor lezers van Cultuurpakt die geïnteresseerd zijn in geschiedenis, gastronomie en de cultuur van de Lage Landen, is dit een bijzonder smakelijke en leerrijke publicatie. Het laat zien dat de geschiedenis van eten niet alleen over gerechten gaat, maar ook over de samenleving die ze voortbracht.
Het is het oudste gedrukte kookboek van de Lage Landen in het Middelnederlands. Drukker Vander Noot vertaalde voor dit kookboekje recepten uit de Franse bestseller de Viandier. Het eerste Franse gedrukte kookboek uit 1486. Deze Neder landstalige uitgave had had veel invloed op latere kookteksten in de zestiende eeuw.
Marleen Willebrands, neerlandica en kookhistorica, hertaalde de 175 keukenrecepten in soepel Nederlands. Daaraan gaat achtergrondinformatie vooraf over uitgever Thomas vander Noot uit Brussel en zijn Nederlandstalig boekenfonds.
Zij bewerkte 30 recepten voor de kookliefhebber van nu, zoals de ‘venezoen’ van wildzwijn, de ‘moertroel’ van konijn, de ‘bipeper van kreeft’, diverse ‘vegan’ vastengerechten en de specerijenwijnen ‘clareit’ en ‘hypocras’.
Archeoloog Sebastiaan Ostkamp leidt de lezer binnen in de wereld van het kook, eet- en drinkgerei van die dagen, zoals lepels, messen, kookpotten, mosterdpotten, bekers en baardmankruiken. Hij plaatst deze archeologische vondsten binnen de veranderende eet- en leefcultuur van die dagen.
Het boek Een Notabel kookboekje uit 1514, Feestelijk tafelen in de middeleeuwen door Marleen Willebrands verscheen bij Sterck & De Vreese in een rijkelijk geïllustreerd hardcover uitgave blz 304 € 39,90 ISBN 9789464714203 www.sterckendevreese.nl