De cd Clarinet Concertos van Karel Lodewijk Hanssens is een interessante uitgave voor wie graag minder bekend repertoire ontdekt. Hanssens (1802–1871) behoort niet tot de grote namen uit de muziekgeschiedenis, maar deze opname laat horen dat zijn muziek veel meer aandacht verdient. De cd brengt vijf werken samen waarin de klarinet centraal staat. Eddy Vanoosthuyse neemt de solopartijen voor zijn rekening, begeleid door de Brussels Philharmonic onder leiding van Dirk Vermeulen. Ook hobo, viool en andere solistische instrumenten krijgen in enkele werken een belangrijke plaats.
Een van de grootste kwaliteiten van deze cd is de ontdekking van een vrijwel vergeten muzikaal landschap. Hanssens schreef zijn werken in de eerste helft van de negentiende eeuw, een periode waarin de klassieke stijl langzaam overging in de romantiek. Dat is ook in deze muziek goed te horen. De werken zijn duidelijk gebaseerd op de tradities van Mozart en Beethoven, maar tegelijk is er aandacht voor virtuositeit, melodie en persoonlijke expressie. Hanssens probeert niet voortdurend vernieuwend te klinken. Zijn kracht ligt eerder in het vaardig combineren van bekende muzikale elementen.
De klarinet speelt vanzelfsprekend de hoofdrol. Hanssens schrijft voor het instrument op een manier die zowel technisch veeleisend als muzikaal aantrekkelijk is. Er zijn snelle passages, grote sprongen, versieringen en lange melodische lijnen. De solist krijgt daardoor veel gelegenheid om zijn technische mogelijkheden te tonen. Toch worden de werken geen eenvoudige demonstraties van virtuositeit. De technische moeilijkheden staan meestal in dienst van de muziek.
Dat is ook een van de sterke punten van Eddy Vanoosthuyse. Zijn spel is technisch zeer beheerst, maar hij probeert niet voortdurend de aandacht op zijn eigen virtuositeit te vestigen. Zijn toon is helder en soepel en hij weet de verschillende karakters van de werken goed te onderscheiden. In de snelle passages klinkt hij trefzeker en licht. In de meer lyrische momenten kiest hij voor een warme en rustige benadering. Daardoor blijven de lange solopassages interessant om naar te luisteren.
Het eerste Concertino voor klarinet en orkest maakt meteen duidelijk wat men op deze cd kan verwachten. Het werk heeft een duidelijke klassieke opbouw en bevat afwisselend rustige en levendige gedeelten. De klarinet krijgt veel ruimte, maar het orkest is meer dan alleen een begeleiding. De verschillende instrumentengroepen reageren op de solist en zorgen voor afwisseling. Vooral de manier waarop Hanssens melodische ideeën laat terugkeren, geeft het werk samenhang.
Het tweede Concertino sluit daar goed bij aan, maar heeft een iets andere uitstraling. Ook hier is de klarinet voortdurend aanwezig als virtuoos instrument. Toch zijn er voldoende rustige momenten om het geheel niet vermoeiend te maken. De muziek heeft iets elegants en soms zelfs lichts. Wie gewend is aan de grote klarinetconcerten van Mozart of Weber zal hier geen volledig vergelijkbare meesterwerken aantreffen, maar de overeenkomsten in stijl en instrumentale behandeling maken de muziek wel herkenbaar en toegankelijk.
Bijzonder interessant is het Morceau de concert voor hobo, klarinet en orkest. Hier ontstaat een dialoog tussen twee blaasinstrumenten. De hobo en de klarinet krijgen afwisselend de leiding en vullen elkaar aan. Dat zorgt voor een grotere variatie in klankkleur dan in de werken voor klarinet alleen. De muziek krijgt hierdoor soms bijna het karakter van een gesprek. De combinatie van de heldere hobo en de rondere klank van de klarinet werkt goed.
De Fantaisie voor viool, klarinet en orkest biedt opnieuw een andere combinatie. De viool en klarinet hebben allebei een uitgesproken solistische rol. Hanssens gebruikt de verschillen tussen beide instrumenten op een interessante manier. De viool kan lange, zangerige lijnen spelen, terwijl de klarinet met snelle figuren en sprongen voor contrast zorgt. Daardoor ontstaat een levendige wisselwerking. Het werk is misschien niet overal even sterk, maar het biedt voldoende afwisseling om de aandacht vast te houden.
Het Solo voor klarinet en orkest vormt een andere belangrijke bijdrage aan het programma. De titel klinkt eenvoudig, maar het werk geeft de klarinettist veel ruimte om verschillende kanten van het instrument te laten horen. Er zijn passages die vooral op snelheid en techniek gericht zijn, maar ook momenten waarin de melodische mogelijkheden van de klarinet centraal staan. Daardoor wordt opnieuw duidelijk dat Hanssens goed wist wat hij met het instrument kon doen.
Een opvallend kenmerk van de muziek is dat Hanssens vaak dicht bij de muzikale taal van zijn tijd blijft. Dat is tegelijk een kracht en een beperking. De muziek klinkt verzorgd, melodieus en aantrekkelijk, maar ze is niet altijd verrassend. Wie op zoek is naar een componist die voortdurend nieuwe vormen of harmonische ideeën ontwikkelt, zal hier waarschijnlijk minder vinden. Hanssens lijkt vooral geïnteresseerd in een goede muzikale vorm, mooie melodieën en mogelijkheden voor de solist.
Dat betekent niet dat de muziek oppervlakkig is. Integendeel, bij aandachtig luisteren valt op hoe zorgvuldig de verschillende partijen zijn opgebouwd. Het orkest krijgt regelmatig een zelfstandige rol en zorgt voor antwoorden op wat de solist speelt. De muziek heeft daardoor meer inhoud dan men op basis van een eerste luisterbeurt misschien zou verwachten. Vooral wanneer men de cd als geheel beluistert, ontstaat een duidelijk beeld van Hanssens als een vakbekwame componist die de mogelijkheden van zijn tijd goed kende.
De begeleiding door de Brussels Philharmonic is over het algemeen overtuigend. Het orkest speelt nauwkeurig en houdt voldoende ruimte voor de solist. Dat is bij dit repertoire belangrijk, want een te zware orkestklank zou de klarinet gemakkelijk kunnen bedekken. Dat gebeurt hier nauwelijks. De verhouding tussen solist en orkest is meestal goed in evenwicht. Dirk Vermeulen kiest voor een duidelijke en beheerste aanpak. Hij probeert de muziek niet groter of dramatischer te maken dan ze is. Dat past goed bij de stijl van Hanssens.
Ook de opnamekwaliteit draagt bij aan het luisterplezier. De solisten zijn duidelijk hoorbaar en het orkest klinkt voldoende ruimtelijk. Er is geen overdreven nadruk op de klarinet, waardoor het geheel natuurlijk blijft klinken. De luisteraar kan daardoor zowel de solist als de orkestrale details volgen.
Een ander belangrijk aspect van deze cd is de historische waarde. Het gaat niet alleen om muziek die opnieuw wordt uitgevoerd, maar ook om repertoire dat lange tijd weinig aandacht heeft gekregen. Daardoor krijgt de luisteraar een beeld van een componist die zich buiten de bekendste namen van de negentiende eeuw bevindt. Dat maakt de cd interessant voor mensen die verder willen kijken dan het standaardrepertoire.
Toch zijn er ook enkele beperkingen. Niet alle werken hebben dezelfde muzikale kracht. Sommige passages zijn zeer aantrekkelijk, terwijl andere gedeelten minder sterk blijven hangen. De muziek kan soms voorspelbaar worden, vooral wanneer men meerdere werken na elkaar beluistert. De stijl is bovendien vrij consequent. Wie een grote afwisseling in klank en expressie verwacht, kan daardoor het gevoel krijgen dat sommige stukken op elkaar lijken.
Dat neemt niet weg dat de cd als geheel een overtuigende kennismaking met Hanssens vormt. De opname laat vooral horen dat de componist een uitstekend gevoel had voor de klarinet en voor de mogelijkheden van solistische muziek. Hij schrijft technisch veeleisend zonder de muziek volledig aan de techniek op te offeren. De melodieën zijn meestal gemakkelijk te volgen en de structuur van de werken is duidelijk.
Voor klarinettisten is deze cd waarschijnlijk extra interessant. De werken bieden niet alleen een historische kennismaking, maar ook een goed beeld van de ontwikkeling van het instrument in de negentiende eeuw. De klarinet wordt hier zowel als virtuoos als als melodisch instrument gebruikt. Voor luisteraars die vooral van de grote bekende klarinetwerken houden, kan Hanssens een aangename ontdekking zijn, juist omdat zijn muziek minder vertrouwd klinkt.
Als artistieke uitgave overtuigt Clarinet Concertos vooral door de combinatie van ontdekking, degelijk vakmanschap en uitstekende uitvoering. Het is geen cd die men noodzakelijk moet aanbevelen als een van de grote meesterwerken van de negentiende-eeuwse muziek. Daarvoor is Hanssens’ muziek soms te conventioneel en wisselt de kwaliteit van de werken enigszins. Maar dat is ook niet de belangrijkste reden om deze cd te beluisteren. De waarde ervan ligt juist in het feit dat een vrijwel vergeten componist een nieuwe kans krijgt om gehoord te worden.
De cd maakt duidelijk dat de muziekgeschiedenis uit meer bestaat dan de bekende namen. Hanssens was geen Beethoven, Weber of Mozart, maar hij was wel een componist met kennis van zijn vak en met een duidelijke belangstelling voor de mogelijkheden van de klarinet. Dankzij de overtuigende uitvoering van Eddy Vanoosthuyse en de zorgvuldige begeleiding van de Brussels Philharmonic komt dat goed naar voren.
Als geheel is Hanssens: Clarinet Concertos daarom een geslaagde en waardevolle uitgave. De muziek is toegankelijk zonder eenvoudig te zijn, virtuoos zonder alleen maar show te worden en historisch interessant zonder dat het historische aspect het muzikale plezier verdringt. Voor liefhebbers van klarinetmuziek en voor luisteraars die graag onbekend repertoire ontdekken, is deze cd zeker de moeite waard. Wie alleen op zoek is naar spectaculaire meesterwerken, zal misschien minder overtuigd zijn. Wie echter nieuwsgierig is naar een vergeten hoofdstuk uit de Belgische muziekgeschiedenis, krijgt hier een bijzonder interessante kennismaking.
Etcetera KTC 1863 http://www.outhere-music.com