Met Our Lady of Antwerp brengt het Utopia Ensemble een bijzonder muzikaal eerbetoon aan de rijke geschiedenis van Antwerpen. Samen met het vocale ensemble Psallentes nemen de zangers ons mee naar een periode waarin de Onze-Lieve-Vrouwekerk, vandaag de Antwerpse kathedraal, een belangrijke plaats innam in het Europese muziekleven. Het is een boeiende ontdekkingstocht door meer dan twee eeuwen muziekgeschiedenis, van de late middeleeuwen tot het begin van de barok.
Antwerpen was in de 15de en 16de eeuw niet alleen een belangrijke handelsstad, maar ook een bruisend centrum van kunst en cultuur. De Onze-Lieve-Vrouwekerk speelde daarin een bijzondere rol. Er werd dagelijks muziek uitgevoerd en verschillende componisten en zangmeesters waren aan de kerk verbonden. Hun namen zijn vandaag bij het grote publiek misschien minder bekend, maar hun muziek verdient het absoluut om opnieuw gehoord te worden. Met deze cd krijgen zij opnieuw een stem.
Het programma is opgebouwd rond de componisten die als zangmeester of musicus verbonden waren aan de Antwerpse kerk. We ontmoeten bekende namen uit de Vlaamse polyfonie, zoals Jacob Obrecht en Jacobus Barbireau, maar ook minder vertrouwde componisten als Johannes Pullois, Noël Bauldeweyn, Antoine Barbé, Geert van Turnhout, Séverin Cornet, Noë Faignient, Andreas Pevernage en Matthias Pottier. Het is bijzonder interessant om te ontdekken hoeveel muzikale rijkdom er in Antwerpen aanwezig was en hoe deze componisten elk op hun eigen manier bijdroegen aan de ontwikkeling van de meerstemmige muziek.
De muziek vraagt misschien enige aandacht van de luisteraar, maar ze is zeker niet ontoegankelijk. Integendeel, wie zich rustig laat meevoeren, ontdekt een wereld van prachtige melodieën, verfijnde stemmen en verrassende muzikale combinaties. Het bijzondere aan de polyfonie is dat verschillende stemmen tegelijkertijd hun eigen melodische weg volgen en toch samen een harmonieus geheel vormen. Soms lijkt het alsof de stemmen met elkaar in gesprek gaan, elkaar antwoorden of elkaar aanvullen. Dat maakt deze muziek zo boeiend.
Het Utopia Ensemble weet deze oude muziek op een bijzonder natuurlijke manier tot leven te brengen. De stemmen klinken helder en verzorgd, zonder dat de muziek afstandelijk of overdreven plechtig wordt. Er is een mooie samenhang tussen de zangers, terwijl de afzonderlijke stemmen voldoende ruimte krijgen om hun eigen karakter te behouden. Ook in de meer ingewikkelde composities blijft alles goed te volgen. Het geheel klinkt evenwichtig en getuigt van een grondige kennis van dit repertoire.
Een bijzonder geslaagd onderdeel van de cd is de afwisseling met de gregoriaanse gezangen, uitgevoerd door Psallentes onder leiding van Hendrik Vanden Abeele. Deze gezangen vormen een mooie aanvulling op de meerstemmige composities. Ze brengen de luisteraar als het ware terug naar de dagelijkse gebedsdiensten in de historische Onze-Lieve-Vrouwekerk. Je krijgt een beter beeld van hoe muziek destijds deel uitmaakte van het religieuze leven. De gregoriaanse melodieën zorgen bovendien voor rust en afwisseling tussen de rijkere polyfone werken.
De samenwerking tussen beide ensembles is dan ook een van de grote troeven van deze uitgave. De gregoriaanse gezangen staan niet zomaar tussen de andere composities, maar vormen een natuurlijk onderdeel van het geheel. Ze geven de muziek een historische en religieuze achtergrond en maken de luisterervaring bijzonder afwisselend.
Een van de mooiste momenten is ongetwijfeld Ave Virgo Speciosa van Séverin Cornet. Dit motet is bijzonder aantrekkelijk door zijn mooie melodische lijnen en de manier waarop de verschillende stemmen met elkaar verweven zijn. Het werk heeft een zekere lichtheid en elegantie, maar bezit tegelijk voldoende diepgang om te blijven boeien. De uitvoering is ingetogen en verfijnd, precies zoals deze muziek het vraagt.
Ook het openingswerk O Beata Maria van Johannes Pullois verdient bijzondere aandacht. Het is een interessante compositie waarin verschillende muzikale invloeden samenkomen. Het werk geeft meteen een goed beeld van de muzikale wereld waarin we ons gedurende de rest van de cd zullen bevinden.
Verder horen we delen uit missen van onder anderen Barbireau, Obrecht, Bauldeweyn, Barbé en Pottier. Omdat de verschillende misdelen afkomstig zijn van uiteenlopende componisten, ontstaat een afwisselend programma. Het is geen volledige mis van één componist die we te horen krijgen, maar eerder een muzikale bloemlezing uit de Antwerpse kerktraditie. Dat maakt het geheel bijzonder aantrekkelijk, want we kunnen verschillende stijlen en compositietechnieken met elkaar vergelijken.
Ook de meer wereldlijke muziek heeft een plaats gekregen. Zo horen we Mon Cœur se recommande à vous van Geert van Turnhout en Susanne un iour van Noë Faignient. Deze werken zorgen voor een aangename afwisseling met de religieuze composities. Ze herinneren ons eraan dat de componisten uit die tijd niet uitsluitend voor de kerk schreven, maar ook muziek maakten voor het dagelijkse en wereldlijke leven.
Naarmate de cd vordert, merken we hoe de muziek zich stilaan ontwikkelt. De composities worden rijker en de muzikale taal verandert. Daarmee krijgen we niet alleen een verzameling mooie werken te horen, maar ook een beeld van de evolutie van de polyfonie doorheen de eeuwen.
De afsluiter is bijzonder toepasselijk gekozen. Met Assumpta est Maria van Peter Philips belanden we in de vroege barok, de periode waarin ook Peter Paul Rubens zijn grote artistieke carrière uitbouwde. De verbinding met Rubens is niet toevallig. Zijn beroemde schilderij De Tenhemelopneming van Maria siert immers het hoogaltaar van de Antwerpse kathedraal. De muziek van Philips en het schilderij van Rubens behoren tot dezelfde culturele wereld en zijn allebei verbonden met de Mariaverering. Zo krijgt de titel A Musical Path to Rubens een heel concrete betekenis.
Wat deze cd vooral zo waardevol maakt, is dat hij ons laat kennismaken met een stuk Antwerpse geschiedenis dat voor velen onbekend is gebleven. We kennen Antwerpen als de stad van Rubens, Plantin en de grote schilders en drukkers. Maar ook op muzikaal vlak had onze stad een uitzonderlijk belangrijke plaats. Deze opname maakt dat verleden opnieuw hoorbaar en laat ons beseffen hoeveel muzikaal erfgoed er in onze eigen stad aanwezig is.
Het Utopia Ensemble en Psallentes verdienen dan ook alle waardering voor dit bijzondere project. Ze brengen niet alleen prachtige oude muziek, maar vertellen tegelijkertijd een verhaal over Antwerpen, zijn kathedraal en zijn rijke culturele verleden. Het resultaat is een bijzonder samenhangende en boeiende cd, die zowel liefhebbers van oude muziek als geïnteresseerden in de geschiedenis van Antwerpen zal aanspreken.
Our Lady of Antwerp is veel meer dan een verzameling historische composities. Het is een muzikale wandeling door het Antwerpen van vroeger, een ontmoeting met componisten die opnieuw de aandacht krijgen die ze verdienen en een ode aan de stad en haar kathedraal.
Een bijzonder mooie uitgave die terecht een plaats verdient in de muzikale geschiedenis van Antwerpen.
Ramée RAM 2504 http://www.outhere-music.com