Met Pages of a Biography brengt Gidon Kremer samen met zijn ensemble Kremerata Baltica een bijzonder programma met muziek van drie componisten uit de Baltische regio: de Let Georgs Pelēcis, de Litouwse Andrius Žlabys en de Est Arvo Pärt. Het album is niet zomaar een verzameling composities. De drie componisten hebben ieder op hun eigen manier een nauwe band met Kremer. Vooral bij Pelēcis en Žlabys is die persoonlijke verbondenheid duidelijk aanwezig. Het resultaat is een programma waarin herinneringen, vriendschap, tijd en muzikale ontwikkeling een belangrijke rol spelen.
De keuze om het album te openen met Passacaglia van Arvo Pärt is goed doordacht. Dit werk uit 2007 werd geschreven ter gelegenheid van Kremer zijn zeventigste verjaardag. Een passacaglia is een compositie waarin een terugkerend muzikaal patroon de basis vormt voor verdere ontwikkelingen. Pärt gebruikt dat principe op een herkenbare manier. Boven de herhaalde muzikale structuur ontvouwen zich de vioolpartijen, die elkaar aanvullen en soms met elkaar in gesprek lijken te gaan. De muziek is helder opgebouwd en heeft een rustig, bijna meditatief karakter. Toch is er voldoende beweging om te vermijden dat het werk volledig statisch wordt. De herhaling geeft de muziek een gevoel van samenhang, maar zorgt er tegelijk voor dat de ontwikkeling beperkt blijft. Wie bij Pärt vooral op zoek is naar de diepe verstilling en de grote emotionele intensiteit van bijvoorbeeld Tabula Rasa of Spiegel im Spiegel, zal hier mogelijk minder verrast worden. Het is een ingetogen en beheerst werk waarin kleine veranderingen belangrijker zijn dan grote contrasten.
Het centrale werk van het album is zonder twijfel Pages of a Biography van Georgs Pelēcis. Dit vioolconcert duurt bijna dertig minuten en vormt het muzikale middelpunt van het programma. Pelēcis en Kremer kennen elkaar al sinds hun jeugd in Riga. Ze studeerden later ook samen aan het conservatorium in Moskou. Die lange vriendschap vormt de achtergrond van deze compositie, die Pelēcis speciaal voor Kremer schreef.
Het bijzondere aan het werk is dat de componist verschillende muzikale herinneringen uit het leven van de violist verwerkt. Hij gebruikt herkenbare fragmenten uit de vioolconcerten van Beethoven, Brahms, Elgar en Sibelius. Het zijn composities die een belangrijke plaats innemen in Kremer zijn carrière. Deze muzikale citaten zijn dus niet zomaar versieringen, maar verwijzen naar momenten uit zijn artistieke leven.
De manier waarop Pelēcis met deze citaten omgaat, is interessant. Hij plaatst bekende melodieën in een nieuwe omgeving en laat ze afwisselen met eigen muzikale passages. Daardoor ontstaat een soort muzikaal dagboek. Sommige momenten zijn lyrisch en toegankelijk, andere zijn onrustiger en bevatten meer dissonanten. De muziek beweegt zich tussen herinnering en vernieuwing, tussen vertrouwde klanken en onverwachte wendingen.
Toch is de compositie niet overal even overtuigend. Door de opeenvolging van verschillende muzikale ideeën krijgt het werk soms een wat fragmentarisch karakter. Niet alle onderdelen lijken even vanzelfsprekend bij elkaar te horen. De verwijzingen naar de grote vioolconcerten zijn herkenbaar en geven de muziek een extra betekenislaag, maar ze kunnen ook de aandacht afleiden van de eigen muzikale ontwikkeling van Pelēcis. Wie de oorspronkelijke concerten goed kent, zal wellicht meer plezier beleven aan deze verwijzingen dan iemand die ze niet onmiddellijk herkent.
Daar staat tegenover dat Pelēcis erin slaagt om een persoonlijk verhaal te vertellen zonder dat het werk uitsluitend een verzameling muzikale herinneringen wordt. De vioolpartij is bijzonder belangrijk. Kremer krijgt alle ruimte om verschillende kanten van zijn persoonlijkheid als musicus te laten horen. Er zijn momenten van lyrische schoonheid, maar ook passages waarin de viool scherper, onrustiger en expressiever klinkt. De samenwerking met Kremerata Baltica zorgt ervoor dat de solist niet voortdurend tegenover het orkest staat, maar er regelmatig een dialoog mee aangaat. Vooral in de meer intieme passages komt dat goed tot zijn recht.
Na dit omvangrijke vioolconcert volgt Kaleidoscope of Lost Time van Andrius Žlabys. Deze compositie bestaat uit vijf delen en duurt ongeveer vierentwintig minuten. De titel verwijst naar het voorbijgaan van de tijd en naar herinneringen die, net als in een caleidoscoop, telkens een andere vorm aannemen. Žlabys schreef het werk tussen 2014 en 2020 en droeg het op aan Kremer en Kremerata Baltica.
De vijf delen hebben elk een eigen karakter. In het openingsdeel, Prelude, wordt een muzikale sfeer opgebouwd die zowel lyrisch als enigszins onrustig is. Er zijn herkenbare melodische lijnen, maar die worden afgewisseld met minder voorspelbare harmonieën. Het tweede deel, Scherzacaglia, combineert een speels karakter met een duidelijke ritmische structuur. De titel verwijst naar een mengvorm van een scherzo en een passacaglia. Het resultaat is een beweging die soms dansachtig klinkt, maar ook een zekere ernst behoudt.
Het derde deel, Dissonance, legt meer nadruk op spanningen tussen de verschillende stemmen. De muziek klinkt hier minder toegankelijk en de harmonieën zijn scherper. Dat geeft het werk een ander gezicht en voorkomt dat de compositie te veel in eenzelfde sfeer blijft hangen. In Quarter=87 krijgt het ritme een meer bepalende rol. De titel verwijst naar het tempo van het deel. De muziek heeft een duidelijker afgebakend karakter en vormt een overgang naar het slotdeel, Perpetuum.
In dat laatste deel komt de beweging opnieuw sterk naar voren. De vioolpartij krijgt een vloeiender karakter en de muziek ontwikkelt zich naar een meer uitgesproken afsluiting. Žlabys brengt verschillende elementen uit de vorige delen opnieuw samen, waardoor het geheel een zekere samenhang krijgt.
Kaleidoscope of Lost Time is een compositie met verschillende gezichten. De afwisseling tussen lyrische passages, ritmische beweging en meer gespannen momenten maakt het werk boeiend. Tegelijkertijd vraagt het enige aandacht van de luisteraar. De muzikale ideeën zijn niet altijd onmiddellijk herkenbaar en sommige overgangen kunnen wat abrupt overkomen. Het werk heeft daardoor niet dezelfde directe toegankelijkheid als meer traditionele vioolconcerten. De vijfdelige structuur helpt wel om de verschillende muzikale gedachten overzichtelijk te houden.
Het album wordt afgesloten met Darf ich … van Arvo Pärt, een compositie uit 1999. Het werk is geschreven voor viool, buisklok en strijkers. Opvallend is dat hier niet Gidon Kremer, maar de violiste Geneva Lewis de solopartij voor haar rekening neemt. Dat is een interessante keuze, zeker op een album dat zo sterk verbonden is met de muzikale loopbaan van Kremer.
De muziek heeft een ingetogen en bijna religieus karakter. De viool en de klokachtige klanken vormen samen een sober muzikaal geheel. Er gebeurt relatief weinig, maar juist de beperkte middelen geven de compositie haar eigen sfeer. De melodische lijnen zijn eenvoudig en krijgen alle ruimte. Pärt zoekt hier niet naar dramatische ontwikkelingen, maar naar een gevoel van concentratie en verstilling.
Het werk is met zijn kleine vier minuten vrij kort. Daardoor blijft de muzikale gedachte eerder een momentopname dan een volledig uitgewerkte ontwikkeling. Toch vormt het een passende afsluiting van het album. Na de meer uitgebreide en soms complexe composities van Pelēcis en Žlabys brengt Pärt de luisteraar terug naar een wereld van eenvoud en bezinning.
De uitvoeringen van Kremer en Kremerata Baltica sluiten goed aan bij het karakter van deze muziek. Kremer is een violist die niet alleen aandacht heeft voor virtuositeit, maar ook voor de betekenis en de structuur van een compositie. Zijn spel is hier overwegend beheerst en gericht op de muzikale inhoud. Hij vermijdt overdreven effecten en geeft de muziek de ruimte die ze nodig heeft. Dat past vooral goed bij de composities van Pelēcis en Pärt.
Ook Kremerata Baltica levert een belangrijke bijdrage. Het ensemble begeleidt niet alleen, maar neemt actief deel aan de muzikale ontwikkeling. De verschillende instrumentale stemmen krijgen voldoende ruimte en zorgen voor een goede afwisseling tussen de solistische en gezamenlijke passages. De samenwerking klinkt vertrouwd, wat gezien de lange geschiedenis van het ensemble en zijn oprichter niet verwonderlijk is.
De bijdrage van Geneva Lewis aan het slotwerk is eveneens betekenisvol. Haar aanwezigheid zorgt ervoor dat het album niet uitsluitend rond de persoon van Kremer blijft draaien. Het is alsof de muzikale traditie wordt doorgegeven aan een volgende generatie. Dat past goed bij de bredere gedachte achter het programma.
Als geheel is Pages of a Biography een album met een duidelijke inhoudelijke samenhang. De muziek van de drie componisten verschilt behoorlijk, maar de persoonlijke band met Gidon Kremer vormt een verbindend element. Pelēcis kijkt terug op een gedeeld verleden en verwerkt muzikale herinneringen in een omvangrijk vioolconcert. Žlabys onderzoekt het voorbijgaan van de tijd en de veranderlijkheid van herinneringen. Pärt brengt met zijn twee korte werken een meer beschouwelijke en spirituele dimensie binnen.
De belangrijkste kracht van het album is tegelijk ook een mogelijke beperking. Het programma is sterk verbonden met de persoon en de loopbaan van Kremer. Wie weinig belangstelling heeft voor zijn muzikale geschiedenis, zal sommige verwijzingen wellicht minder sterk ervaren. Ook is niet iedere compositie even overtuigend in haar muzikale ontwikkeling. Vooral het werk van Pelēcis kent momenten waarop de opeenvolging van ideeën wat onsamenhangend overkomt. Bij Žlabys is de muzikale taal soms moeilijker toegankelijk dan bij de andere twee componisten.
Toch biedt het album voldoende afwisseling en inhoud om de aandacht van de luisteraar vast te houden. Het is geen programma dat mikt op onmiddellijk effect of op grote dramatische hoogtepunten. De muziek vraagt eerder om een aandachtige luisterhouding. Wie bereid is de verschillende composities rustig te volgen, ontdekt een interessante combinatie van lyriek, ritmische beweging, muzikale herinneringen en spirituele verstilling.
Pages of a Biography is uiteindelijk meer dan een eerbetoon aan een grote violist. Het is ook een portret van een muzikale omgeving waarin vriendschap, samenwerking en artistieke uitwisseling een belangrijke rol spelen. De drie componisten laten elk vanuit hun eigen achtergrond horen hoe verschillend hedendaagse Baltische muziek kan zijn. Het album is niet op elk moment even sterk, maar het biedt een boeiende blik op de muzikale wereld waarmee Gidon Kremer zich gedurende zijn lange carrière heeft verbonden.
ECM New Series 2803 – 741 0794 http://www.outhere-music.com