Heavenly Lights is een bijzondere cd die je niet zozeer beluistert als achtergrondmuziek, maar die je aandacht vraagt. Het programma brengt muziek van Olli Mustonen en Zoltán Kodály samen en wordt gedragen door de stem van tenor Ian Bostridge, de cello van Nicolas Altstaedt en de piano van Olli Mustonen. Het resultaat is een programma waarin verschillende muzikale werelden elkaar ontmoeten, maar waarin ook een duidelijke samenhang ontstaat.
Centraal staat Taivaanvalot (Heavenly Lights) van Mustonen. Het werk is gebaseerd op de Finse Kalevala, het grote nationale epos van Finland. Mustonen kiest niet voor een eenvoudige of gemakkelijk te volgen muzikale vertelling. De muziek heeft iets geheimzinnigs en soms zelfs onrustigs. Ze lijkt voortdurend in beweging en roept een wereld op waarin natuur, menselijke emoties en oude verhalen door elkaar lopen. De piano, cello en stem zijn daarbij niet gewoon drie afzonderlijke partijen. Ze reageren op elkaar en vormen samen een soort muzikaal landschap.
De zang van Ian Bostridge past opvallend goed bij deze muziek. Zijn stem is niet het soort tenor dat vooral indruk wil maken door kracht of volume. Hij zingt met veel aandacht voor de tekst en voor de betekenis van de woorden. Daardoor krijgt de muziek iets verhalends. Soms klinkt hij helder en bijna kwetsbaar, op andere momenten wordt zijn stem donkerder en dramatischer. Vooral de manier waarop hij spanning kan opbouwen zonder voortdurend groot uit te pakken, werkt hier goed.
Mustonens muziek vraagt wel iets van de luisteraar. Dit is geen werk dat zich meteen volledig blootgeeft. Er zijn momenten waarop de muziek helder en bijna eenvoudig klinkt, maar ook passages die veel dichter en moeilijker te doorgronden zijn. De muzikale taal is modern, zonder dat ze volledig abstract wordt. Wie gewend is aan de grote romantische melodieën van bijvoorbeeld Schubert of Mahler zal hier minder houvast vinden. Tegelijk blijft er steeds een menselijke en expressieve kant aanwezig.
De cello van Nicolas Altstaedt speelt hierin een belangrijke rol. Zijn instrument vormt een mooie verbinding tussen de menselijke stem en de piano. Soms ondersteunt hij de zang, maar op andere momenten lijkt de cello bijna een tweede stem te worden. Er ontstaat daardoor een intieme dialoog tussen tenor en cello, terwijl de piano voor een bredere muzikale omgeving zorgt.
De keuze om Mustonen naast Kodály te plaatsen is interessant. Kodály behoort tot een andere generatie en schrijft vanuit een andere muzikale wereld, maar er zijn duidelijke raakvlakken. Ook bij hem speelt de zoektocht naar de eigen culturele identiteit een belangrijke rol. Zijn muziek is sterk verbonden met Hongaarse volksmuziek en met de melodische en ritmische rijkdom daarvan.
De Cello Sonatina van Kodály laat een heel andere kant van de cello horen. Het werk heeft een sterke persoonlijkheid en vraagt van de uitvoerder zowel technische beheersing als gevoel voor ritme en karakter. Er zijn momenten van kracht en energie, maar ook meer ingetogen passages. De cello klinkt soms warm en zangerig, dan weer scherp en beweeglijk. Altstaedt weet die verschillende kanten goed naast elkaar te laten bestaan.
Nog indrukwekkender is Kodály’s Cello Sonata op. 4. Dit is een werk waarin de cello bijna alles lijkt te kunnen zeggen wat een menselijke stem ook zou kunnen uitdrukken. Er zit veel emotie in, maar de muziek wordt nergens sentimenteel. De soms donkere klank en de sterke ritmische beweging geven het werk een eigen karakter. Altstaedt speelt met grote betrokkenheid en weet zowel de technische moeilijkheden als de meer lyrische momenten overtuigend vorm te geven.
Ook Mustonens eigen Cello Sonata vormt een interessante aanvulling. Hier horen we dezelfde componist die in Heavenly Lights een grote mythologische wereld oproept, maar nu in een meer instrumentale vorm. De muziek is soms energiek en hoekig, maar ook daar is er ruimte voor lyriek. Mustonen schrijft duidelijk muziek die de uitvoerders uitdaagt. De cello en piano moeten voortdurend op elkaar reageren en alert blijven.
Olli Mustonen is bovendien niet alleen componist, maar ook de pianist van de opname. Dat geeft zijn uitvoering een bijzondere betrokkenheid. Zijn pianospel is niet louter begeleidend. De piano heeft een zelfstandige en vaak zeer belangrijke rol. Soms creëert hij een sfeer op de achtergrond, terwijl hij op andere momenten bijna de leiding neemt. Vooral in de werken van Mustonen zelf is duidelijk hoe nauw compositie en uitvoering hier met elkaar verbonden zijn.
Wat deze cd uiteindelijk aantrekkelijk maakt, is de combinatie van oud en nieuw, van stem en instrumenten en van verschillende culturele tradities. Mustonen en Kodály zijn geen componisten die je automatisch met elkaar zou verbinden, maar naast elkaar blijken ze interessante overeenkomsten te hebben. Beiden vertrekken vanuit een sterke verbondenheid met hun culturele achtergrond en geven daar een persoonlijke muzikale vorm aan.
De cd vraagt wel enige concentratie. Wie op zoek is naar een gemakkelijk programma met bekende melodieën, zal hier waarschijnlijk niet onmiddellijk vinden wat hij zoekt. Wie echter bereid is om rustig te luisteren, krijgt veel terug. Vooral Heavenly Lights wordt bij herhaald luisteren steeds interessanter. Details die aanvankelijk wat moeilijk te plaatsen zijn, krijgen geleidelijk meer betekenis.
Ian Bostridge is daarbij een belangrijke troef. Zijn bijzondere manier van zingen geeft de muziek een intellectuele én menselijke dimensie. Hij probeert de tekst niet groter te maken dan hij is, maar laat de woorden deel worden van het muzikale geheel. Nicolas Altstaedt zorgt met zijn cello voor warmte, spanning en kleur, terwijl Mustonen aan de piano een actieve en soms zeer krachtige rol speelt.
Het is uiteindelijk een cd die nieuwsgierigheid beloont. De muziek is niet altijd eenvoudig, maar ze is wel rijk aan ideeën, sfeer en emotie. Vooral de combinatie van de mythische wereld van de Kalevala, de Hongaarse muzikale traditie van Kodály en de persoonlijke taal van Mustonen maakt het programma boeiend.
Heavenly Lights is daarmee een album voor luisteraars die graag iets nieuws ontdekken en die klassieke muziek niet alleen als ontspanning zien, maar ook als een manier om een andere wereld binnen te stappen. De muziek heeft duisternis en licht, rust en beweging, afstand en intimiteit. Precies die afwisseling maakt deze opname bijzonder en geeft haar bij iedere beluistering opnieuw iets om te ontdekken.
ALPHA 1292 http://www.outhere-music.com